zgjohu.com.mk | Lëvizja Qytetare ZGJOHU! - Shkup

NJË HISTORI E SHKURTËR E SHKUPIT

Në saje të hulumtimeve arkeologjike konstatohet se lokaliteti i Shkupit të sotëm ka qenë i banuar që 3500 vite p.e.s. Gjurma të periudhës së neolitit janë zbuluar në lokalitetin e Kalasë së sotme.

Qyteti i lashtë Skupi është themeluar nga dardanët (fis ilir) diku rreth shekullit IV- III p.e.s. dhe ka qenë një nga qendrat e Dardanisë. Dardania ka qenë regjion antik që ka përfshirë Kosovën e sotme, Serbinë jugore, një pjesë të Maqedonisë perëndimore dhe një pjesë të Shqipërisë verilindore. Qytetet më të mëdha të Dardanisë veç Skupit ishin Naisusi (Nishi i sotëm), dhe si kryeqytet Ulpiana (në afërsi të Prishtinës së sotme). Prejardhja e emrit të Dardanisë lidhet me fjalën shqipe dardhë, pra “vend dardhësh”, e me emra personalë ilirë si Dardas, fakt i përkrahur nga shumë linguistë që nga Hahni e gjer te Eqrem Çabej.

Skupi pushtohet nga romakët në vitin 146 p.e.s. Gjatë shekullit të ardhshëm romakët e shfrytëzojnë si bazë për ushtrinë e tyre. Në saje të objekteve të gërmuara dhe fortifikimit të qytetit, konstatohet se qyteti në fillim ka qenë kamp ushtarak.  Falë pozitës së tij strategjike (pozitë qëndrore në udhëkryqin që e ka lidhur detin Egje me Danubin dhe detin Adriatik me Trakinë), lumit Vardar, që i jep jetë luginës dhe hovit ndërtimor që e imponuan romakët, Skupi arriti gjatë shekullit të ardhshëm një zhvillim të konsiderueshëm, me rrugë, ujësjellës, banjo publike, objekte të shumta sakrale dhe profane. Përkundër pranisë së ushtarëve, qyteti e ka vazhduar kontinuitetin e banorëve autoktonë dardanë dhe peonë. Gjatë sundimit të perandorit romak me prejardhje ilire, Dioklecianit (284-305), Dardania shpallet si provincë e posaçme me kryeqytet Skupin.

Pas ediktit të Milanit nga viti 313, Skupi bëhet seli e ipeshkvisë, ndërkaq pas vitit 451 edhe e arqipeshkvisë. Gjatë historisë së tij Skupi është sulmuar shpesh nga fiset barbare. Më 518 rrënohet tërësisht nga një tërmet katastrofal. Pas kësaj Skupi pushoi së ekzistuari dhe banorët e tij e zgjodhën lokacionin e kalasë së sotme per vendbanim të ri.

Interesimi për Skupin e lashtë lidhet me hulumtuesin anglez Artur Evans, i cili gjatë qëndrimit të tij në Shkup më 1883  i ka vërejtur bedenat romak në vendin Zajçev Rid, që i ka shpjeguar si të mbetura nga akropoli (fortesa) e Skupit. Hulumtimet arkeologjike kanë filluar më 1966 dhe që nga ky vit vazhdojnë të zbatohen edhe sot e kësaj dite. Gjer më sot janë hulumtuar këto objekte: bedenat e fortesës, teatri (që ka zënë 9000 shikues), bazilika civile dhe ajo sakrale, vila e qytetit, banjoja e qytetit, rruga, pjesë të nekropolit (varreza) lindor dhe perëndimor. Me hulumtimet e deritashme arkeologjike është konstatuar se Skupi ka përfshirë një sipërfaqe prej 40 hektarësh.

Për të interesuarit që duan ta vizitojnë qytetin e lashtë, ai gjendet nën entin hidrometeorologjik, në vendin Zllokuqan.

Në shekullin e VII-të Shkupi filloi të sulmohet nga fiset sllave. Serbët e pushtuan Shkupin më 1189, ndërsa turqit më 1392. Gjatë pushtetit osman Shkupi bëhet kryeqendër e Vilajetit të Kosovës dhe një qendër e rëndësishme komerciale. Më 1689 gjenerali austriak Pikolomini ia ve zjarrin për shkak të epidemisë së kolerës. Pas kësaj gjëme qyteti shënon rrënie në çdo aspekt – ekonomik, kulturor, demografik etj. Sërish fillon të ringjallet në shekullin e XIX-të me ndërtim të hekurudhës Beograd-Selanik. Më 1913 Shkupi inkorporohet në Serbi, dhe më 1918 bëhet pjesë e Mbretërisë Jugosllave. Gjermanët e pushtuan më 1941 dhe gjatë LDB kontrollohej nga trupat bullgare. Më 1945 shpallet kryeqytet i Maqedonisë.

OBJEKTE ME RËNDËSI KULTURO – HISTORIKE

Aquadukti (ujësjellësi) romak i Shkupit është i vendosur në pjesën veriore të qytetit. Ai paraqet një përmendore të rëndësishme kulturo-historike që dëshmon për jetën qytetare në lashtësi. I ndërtuar me gurë dhe tulla, sot nga ujësjellësi kanë mbetur 55 harqe të mbështetura në shtylla masive.

Fatkeqësisht, ujësjellësi i lashtë nuk vizitohet dot edhe sot e kësaj dite për shkak se një pjesë e tij gjendet në kazermën “Ilinden”. Planifikohet që me hapjen e rrugës qarkore të Shkupit, të mundësohet qasja drejt këtij monumenti të lashtësisë.

Kalaja (Kështjella) e Shkupit është e vendosur në kodrinën më të lartë të luginës së qytetit. Themeluesit e saj janë udhëhequr nga pozita e jashtëzakonshme strategjike e kësaj pike, pasi prej aty mund të kontrollohet një pjesë e madhe e luginës. Gërmimet arkeologjike në këtë vend kanë zbuluar gjurma vendbanimesh të vjetra 3000 gjer më 4000 vite para erës sonë. Sakaq, të dhënat e para për kalanë datojnë nga viti 536. Pas tërmetit katastrofal të vitit 518, në të cilin rrënohet qyteti antik Skupi, vendbanimi i ri themelohet në hapësirën e kalasë së sotme, madje edhe një pjesë e materialit për muret e para është marrë nga objektet e rrënuara të Skupit. Gjer më sot janë ruajtur rreth 120 m nga muri më i vjetër, në të cilin janë inkorporuar blloqe të mëdha guri. Pjesa më e madhe e murit që shihet sot, rrjedh nga periudha e vonshme osmane. Disa historianë besojnë se në vendin e Kalasë së Shkupit në fillim të shekullit VI është ngritur qyteti Justiniana Prima nga perandori Justinian.. Sipas enciklopedisë Britanike ky perandor i famshëm, i lindur në vendbanimin Taor, rreth 20 km në jug të Shkupit, ka qenë me prejardhje ilire.

Ura me harqe (ura e gurit) i lidh dy brigjet e lumit Vardar në qendër të qytetit, gjegjësisht qytetin e vjetër dhe ate të riun. Sipas rezultateve nga gërmimet arkeologjike, në po këtë vend ka pasur urë që me gjasë do të jetë ndërtuar në shek. VI, menjëherë pas tërmetit katastrofal të vitit 518, në vlugun e ndërtimeve të inicuara nga perandori Justiniani I. Sidoqoftë, ura e gurit e tillë si e njohim sot është ndërtuar në gjysmën e dytë të shekullit XV-të nga blloqe guri të përpunuara mirë, në kohën e Sulltan Mehmetit II. Konstrukti masiv i urës mbështetet mbi shtylla të forta, që janë të gërshetuara me 13 gjysmëharqe.

Ura e gurit ashtu si edhe Shkupi, përjetoi mjaft krajata. Më 1555 u dëmtua rëndë nga një tërmet i madh. Edhe Vardari tekanjoz dinte gjatë shekujve ta dëmtojë rëndë me ujërat e vet të rrëmbyer. Por rëndësia e madhe e urës me harqe impononte që ajo gjithnjë të riparohej dhe të rindërtohej nga ata që e udhëhiqnin qytetin.

Hamami i Daut Pashës gjendet në anën e djathtë para hyrjes në çarshinë e vjetër dhe përfshin një sipërfaqe rreth 900 m². Me gjasë është ndërtuar në gjysmën e dytë të shekullit XV-të. Më 1689 është kapluar nga zjarri dhe është dëmtuar rëndë. Pas luftës së dytë botërore hamami është shndërruar në galeri artistike dhe si e tillë është më e madhja e llojit të vet në Maqedoni. Shquhet me dimensionet dhe vlerat e tija artistike si perlë e arqitekturës profane islame.

Muzeu i qytetit në Shkup është i vendosur në vendin e stacionit të vjetër hekurudhor. Stacioni hekurudhor është ndërtuar në vitet 1871-1873 (për lidhjen Shkup – Selanik). Më 1935 u rrënua dhe u rindërtua më 1938. Mbi derën kryesore të hyrjes gjendet një orë e vjetër. Koha këtu është ndalur për të shënuar 5 e 17 minuta, momentin kur e godet tërmeti katastrofal Shkupin më 26 korrik 1963.

Muzeu përbëhet nga dy pjesë: Në pjesën etnologjike janë vendosur veshje dhe orendi të shkupjanëve të vjetër. Pjesa arkeologjike e muzeut përmban objekte epokash të ndryshme të historisë së Shkupit, të gërmuara në lokalitete të ndryshme. Të gjitha të mrekullojnë me mjeshtërinë e punës. Veçanarisht shquhen për nga bukuria dhe mjeshtëria enët dhe stolitë e epokës ilire të gërmuara në Skupin antik. Shkoni dhe binduni!

Çarshia e vjetër e Shkupit është monument unik ku gërshetohen ndikimet e disa kulturave dhe qytetërimeve që kanë kontribuar në krijimin e saj. Çarshia shtrihet mes Urës së gurit (në perëndim) dhe Bitpazarit (në lindje) si dhe nga Kalaja në veri gjer në lumin Serava në jug. Çarshia është themeluar këtu e 1000 vite më parë, në kohën e perandorisë Bizantinase. Në fillim kishte karakter panairi vjetor, më vonë filloi të funksionojë tregu (pazari) javor, së pari ditëve të premte, pastaj edhe të marteve, traditë kjo që është ruajtur gjer në ditët e sotme (çdo shkupjan i di ditët e “pazarit” – të marteve dhe të premteve). Gjatë shekullit XIII ajo që filloi si treg, gradualisht u shndërrua në qendër tregtare – objekt ku në mënyrë të organizuar u vendosën tregtarë dhe zanatçinj. Kjo qendër tregtare ishte një nga më të njohurat në Ballkan Ajo mund të shihet bukur në gravurën e grafikut holandez Jakobus Haverin, e shpallur në vitin 1594 në Nyrnberg. Objekti ka pasur 15 harqe të zgjatura që kanë rrethuar një sipërfaqe prej rreth 1200 m2. Në fillim çarshia ishte nënlagje e “qytetit të epërm”. Më vonë, gjatë periudhës osmane ajo e mori pamjen e saj të sotme, me objektet e shumta me karakter profan dhe sakral. Në periudhën e shekujve XVI-XVII çarshia e arrin kulmin e saj ekonomik dhe organizativ, si një ndër çarshitë më të mëdha dhe më të bukura orientale në Ballkan. Në vitet 1660-61 udhëpërshkruesi turk Evlia Çelebi e vizitoi Shkupin dhe la një përshkrim të bukur të çarshisë, ku mbetet i mahnitur me rendin e saj, shitoret e stolisura me lule, që të dehin me erën e tyre, me njerëzit e sjellshëm dhe të ndershëm.

Çarshia e vjetër ka pasur shkëlqimet dhe mjerimet e saja gjatë historisë. Shpesh është dëmtuar rëndë nga zjarret, tërmetet dhe vërshimet. Më 1689 shkatërrohet nga zjarri që ia vuri gjenerali austriak Pikolomini (sipas të dhënave këtë e bëri për shkak të epidemisë së kolerës që e kaploi atëhere Shkupin dhe thuhet të ketë qarë për shkak të fatkeqësisë që i solli qytetit të bukur). Pason një periudhë mjaft modeste e funksionimit të çarshisë. Në gjysmën e dytë të shekullit XIX ajo ringjallet, më 1908 përsëri kaplohet nga zjarri. Tërmeti i vitit 1963 e dëmtoi rëndë, më vonë u rindërtua.

Për dashamirët e historisë së çarshisë rekomandojmë që ta vizitojnë muzeun e çarshisë që është i vendosur në Suli han.

Ja ca të dhëna për disa objekte më të veçanta të Çarshisë së vjetër:

Gravura e Shkupit nga holandezi Jakobus Haverin        Pamje e Bitpazarit nga fillimi i sh. XX

Hani i plumbit (Kurshumli Han) është ndërtuar rreth vitit 1540 nga turqit në themelet e ndonjë ndërtese të vjetër duke e përshtatur për karvan-saraj, sipas modeleve lindore. Emrin e merr pikërisht nga plumbi me të cilin fillimisht ishte mbuluar kulmi i tij, pastaj u shtrua me tjegulla. Thuhet se plumbi është hequr më vonë nga kulmi që të përdoret për qëllime ushtarake.

Ky han e ka ndërruar disa herë funksionin e tij gjatë shekujve. Në fillim ka qenë bujtinë, më vonë (më1787) shndërrohet në burg. Mes tjerash këtu janë mbajtur edhe dëshmorët e Karadakut, gjatë golgotës së tyre për në Selanik. Prej vitit 1904-1914 përsëri bëhet han. Hani i plumbit të magjeps me bukurinë e tij. Spikaten për nga bukuria muret e stolisura dhe kupolat e vogla me formë piramidash, që në fillim kanë qenë të mbuluara me plumb. Mbi hyrjen kryesore ka një strehë në formë kube. Oborri i brendshëm është mjaft i gjerë dhe është i rrethuar me strehë të gjerë, që mbështetet në shtylla masive. Në përdhesë ka 28 hapësira që janë shfrytëzuar për të mbajtur bagëti, ndërsa në dhomat mbi to janë vendosur mysafirët. Gjatë tërmetit katastrofal të vitit 1963 është dëmtuar rëndë, pas kësaj është rekonstruktuar në tërësi. Më 2001 u hap lapidariumi i muzeut shtetëror që përmban eksponate epitafesh, sarkofagësh, relievesh, përmendoresh etj.

Kurshumli Hani në fillim të shek. XX......dhe sot.

Kapan hani është konak në çarshinë e vjetër, i ndërtuar në mes të shek. XV-të. Themelohet nga Isa Begu, komandant i vilajetit të Shkupit. Si han ka funksionuar gjer në Luftën e dytë botërore. Emri i tij vjen nga fjala arabe kabban, që do të thotë peshore, pasi në brendësi të hanit ka qenë e vendosur një peshore e madhe për ta matur bagëtinë. Hani ka dy hyrje, përdhesë dhe një kat, me sipërfaqe prej 1086 m². Ka pasur 44 hapësira ku janë vendosur udhëtarët dhe tregtarët me karvanet e tyre. Në pjesën lindore të hanit ka qenë e vendosur shtalla për bagëtinë. Pjesa e çarshisë përreth hanit është emëruar si Kapan çarshia, ndërsa kroi para hyrjes si Kapan çeshme. Pas dëmtimit nga tërmeti i v. 1963, rindërtohet më 1971-1973. Sot aty janë vendosur zanatçinj, tregtarë dhe shërbyes hotelierikë.

Kapan hani në ditët e sotme

Suli Hani është ndërtuar në gjysmën e dytë të shekullit XV-të nga Isa Begu. Si dhe hanet e tjera, edhe ky ka shërbyer për vendosje të udhëtarëve dhe tregtarëve me karvanet e tyre. Emri “suli” (turqisht sulu – me ujë) vjen nga lumi Seravë që ka rrjedhur përgjatë anës së tij lindore. Ka një sipërfaqe prej 2101 m². Hyrja e tij kryesore ka qenë në anën perëndimore, me shikim nga mesi i çarshisë. I dëmtuar gjatë tërmetit, rindërtohet plotësisht në vitin 1972. Sot në të është i vendosur fakulteti i arteve figurative dhe muzeu i çarshisë së vjetër të Shkupit.

Oborri i brendshëm i Suli Hanit

Bezistani – sipas fjalorit të shqipes së sotme fjala bezistan nënkupton pjesën e pazarit të tipit lindor, pjesërisht të mbuluar dhe të mbyllur me porta. Sipas udhëpërshkruesve që e vizituan Shkupin, Evansit dhe Evlia Çelebiut, bezistani i vjetër përbëhej nga një varg rrugicash të lidhura, ku kanë qenë të vendosura shitore të zanatçinjve të ndryshëm. Është dëmtuar rëndë nga zjarret e vitit 1689 dhe 1908. Ky objekt ka formën e një katërkëndëshi, me zgjidhje të thjeshta arqitekturale dhe është i ndarë në katër pjesë, ku bëjnë pjesë shitore të vogla.

Çifte hamami ka qenë banjo publike. Është ndërtuar në gjysmën e dytë të shek. XV nga Isa Begu. Emri vjen nga konstrukti i përbërë nga dy pjesë (çift) veç për gra dhe burra. Rituali i larjes ka qenë identik në të dyja pjesët. Nga garderoba është hyrë në hapësirën për aklimatizim, prej aty në hapësirat ndihmëse (për femra – depilim dhe toaletë, për meshkuj – rrojtore dhe toaletë) dhe në hapësirën kryesore për larje. Në mes të kësaj hapësire ka qenë i vendosur një postament nga guri ku janë shtrirë klientët për masazhë ose për t’u djersitur. Përreth ka pasur tri hapësira me temperatura të larta, që janë quajtur halveta. Pranë mureve ka pasur ulëse dhe korita nga mermeri (kurna), prej nga është marë uj për t’u larë. Një nga halvetat në pjesën e femrave ka qenë e përshtatur për larje rituale të hebrenjve të Shkupit dhe në vend të koritës, aty ka pasur pishinë.

Çifte hamami i fotografuar nga lart

Lulëzim Agai, Shkup

Vërejtje: autori i këtyre shkrimeve nuk është historian. Nuk e kam si qëllim të sfidoj dikë me këto të dhëna, përkundrazi i ftoj të gjithë dashamirët e kulturës sonë kombëtare që së bashku ta pasurojmë këtë kënd për Shkupin tonë të dashur. Si burim informatash kryesisht kam shfrytëzuar materiale nga Encarta, Britannica, Wikipedia. 

MALET 

• Vodno me majën Krstovar (1.066м)
• Vargmalet Jakupica-Karagjica me majën Sollunska Gllva-Mokro (2.450м) dhe Ubava (2.533м)
• Hijesirë 1.506м
• Zheden 1.260м
• Skopska Crna Gora me majën Ramno (1.561м)

LUMENJËT

• Vardar (nga burimi Vrutok dhe derdhet në detin Egje-410,5км)
• Treska (130км)
• Lepenci (65км)
• Pçinja (136,4км)
• Kadina Reka (33,3км)
• Markova Reka (29км)
• Patishka Reka

LIQENJË ARTIFICIAL

• Matka dhe Treska

GRYKA MALESH

• Matkа, gryka e Kaçanikut, Teorska, Zhedenska, e Dervenit dhe Badrska

SHPELLA

• te lumi Treska
• disa në Breznicë
• nën Sollunska Gllava

LIÇENJË ME AKULLNAJË

• Liçenjtë Sallakov në malin Jakupicë

GJERËSIA GJEOGRAFIKE

• 42º00' – gjerësia veriore gjeografike

GJATËSIA GJEOGRAFIKE

• 21º26' – gjatësia gjeografike lindore

LARTËSIA MBIDETARE

• Shkupi është i shtrirë  në 1818 km, 23км në gjatësi dhe 9км në  gjërësi dhe ka lartësi mbidetare prej 245 metra

TEMPERATURA MESATARE VJETORE

• 13,5ºC/56ºF

MESATARISHT DITË ME MJEGULL

• 71,4 ditë

RESHJE TË SHIUT

• mesatarisht gjatë vitit 940мм/11 ditë

NUMRI I BANORËVE (REGJISTRIMI I VITIT 2002)

• Shkup -  506 926
• Aerodrom - 72 009
• Butel - 36 154
• Gazi Babë - 72 617
• Gjorgje Petrov  - 41 634
• Karposh - 59 666
• Kisella Voda - 57 236
• Saraj - 35 408
• Qendra - 45 412
• Çair - 773
• Shuto Orizare - 017